'T Wonder-boeck

David Joris, 'T Wonder-boeck : waer in dat van der werldt aen versloten gheopenbaert is;
wie een der Ick (segt die Heere) senden sal, ontfangt in mynen naem, die ontfanght my;
wie my ontfanght, ontfanght den die my ghesonden heeft ...: oochghelouet moet hy sijn,
die als een ambassatoer gheconden komt...', Theodorus II de Borne, Deventer, 1542, coll.
Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project

'T Wonder-boeck wordt als het hoofdwerk van Joris beschouwd. Hij geeft er onbeschroomd zijn ideeën in weer. Hij zegt uit Gods mond te spreken; ongeloof aan hem was die zonde tegen den Heilige Geest welke noch in deze eeuw noch in de toekomende vergeven zal worden. Hij alleen wist wat ter zaligheid nodig is; wie zich hoeden wilde voor het oordeel des Heeren, moest naar hem luisteren, zijn raad opvolgen.

Deze zelfverheffing maakt het begrijpelijk dat Joris zich de meest gewijde namen toe-eigende. Enkele voorbeelden van deze namen uit 't Wonderboeck zijn: 

evenbeeld Gods, gezalfde des Heeren, koning der gerechtigheid, geest des levens, hemelse Adam en verstand Gods."

De laatste Adam, David Jorisz., 1542,

gravure van de hand van de auteur zelf, gebruikt in 'T Wonder-boeck

"Volgens de Schrift is Jezus is de Tweede Mens, de Laatste Adam, het hoofd van een nieuw mensengeslacht."

"Its chief claim to recognition is its use, in the latter part, of the phrase Restitutio Christi, which apparently suggested to Servetus his title Christianismi Restitutio (1553). This concept of the 'Restitution' by the return of ALL the souls into the unity with Christ is probably the oldest presentation of the concept of the 'Reintegration' as described by de Pasqually in the 18th century. It is also the expression of the primitive Rosicrucian teachings, who were first manifested into the Protestant movement and part of the inner teachings of the Anabaptists. In the first edition is a figure of the 'new man', signed with the author's monogram, and probably drawn as a likeness of himself; it fairly corresponds with the alleged portrait, engraved in 1607, reproduced in the appendix to A. Ross's Pansebeia (1655)." (Kingsgarden)

A. Ross, Pansebeia, 1655

houtsnede van de hand van David Joris, 'T Wonder-boeck, Theodorus II de Borne,
Deventer, 1542, coll. Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project

't Wonder-boeck werd voor het eerst uitgegeven in 1542-1544 in Deventer door Theodorus II de Borne. "This first edition can be theologically located to his ideas during this important transitionary Antwerp period." (A certain measure of perfection, dd. 28/12/2016)
Het is geïllustreerd met 2 houtsneden die door de auteur (en eveneens beeldend kunstenaar), David Joris, gemaakt waren. Er wordt gespeeld zowel met de tekst zelf als met de ingevoerde gravures in die tekst.

tekstvaas, David Joris, 'T Wonder-boeck, Theodorus II de Borne,
Deventer, 1542, coll. Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project

David Joris, 'T Wonder-boeck, Theodorus II de Borne,
Deventer, 1542, coll. Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project

De Universiteitsbibliotheek Gent bezit een exemplaar van deze eerste editie (nr Theol 11)(barcode onleesbaar) en die werd in het kader van het Goole Books Project gedigitaliseerd.

De tweede editie dateert uit 1551, door "den auteur selve ghecorrigeert ende vermeerdert", en werd gedrukt door David Ketel (ook Deventer) die in 1554 daarvoor gestraft is met de dood. Alle uitgaven verschijnen anoniem om censuur en veroordeling tot de dood te ontlopen. De twee delen van de oorspronkelijke uitgave worden opgedeeld in totaal vier delen.

David Joris, 'T Wonder-boeck : waer in dat van der werldt aen versloten gheopenbaert is;
wie een der Ick (segt die Heere) senden sal, ontfangt in mynen naem, die ontfanght my;
wie my ontfanght, ontfanght den die my ghesonden heeft ...: oochghelouet moet hy sijn,
die als een ambassatoer gheconden komt...', Dierck Mullem, Vianen, 1584 of 1595, coll.
Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project

De derde en vierde edities dateren uit 1583-1584 en 1595 (bij beide edities is als jaar van uitgave 1551 vermeld), en werden gedrukt door Jan Canin van Dordrecht en Dierck Mullem in Vianen, nadat hij uit Rotterdam werd verbannen, en uitgegeven in opdracht van de minister Herman Herberts van Dordrecht.

David Joris, 'T Wonder-boeck, Dierck Mullem, Vianen, 1584 of 1595, coll. Universiteitsbibliotheek 

Gent/Google Books Project, nr. 900000178230 (G. 6793) - gravure naar de houtsneden van de 

hand van David Joris zelf ?, zat niet in de eerste editie

Een exemplaar van deze editie, vermoedelijk uit 1584, bevindt zich in de Universiteitsbibliotheek van Gent: nr. 900000178230 (G. 6793) en is online te bekijken dankzij het Google Books Project.
Eén van de eigenaars van het boek noteerde vooraan in het boek: "het eerste boek in de Nederlanden gedrukt, in het welk figuren in koper gesneden werden." Hij vermeldt David Ketel (Deventer) als drukker van de 1551 editie, het jaartal dat ook op de titelpagina vermeld wordt.
Het boek bestaat uit vier delen in 1 vol. in-folio, ca. 400 p. en is inderdaad geïllustreerd met kopergravures in de tekst. Daarnaast zijn er talrijke, in detail uitgewerkte initialen én houtsneden. De drie houtsneden van de hand van David Joris zelf, zijn vervangen door kopergravures naar de originelen door o.a. Hieronymus Wierix (IRW)(twee van de drie zijn zo getekend).
De twee andere (eveneens door Google gedigitaliseerde) exemplaren van de Universiteitsbibliotheek Gent, nr. 900000187006 (Her. 633) en  G. 6796 (barcode onleesbaar) - dateren ook uit 1584.

David Joris, 'T Wonder-boeck, Dierck Mullem, Vianen, 1584 of 1595, coll. Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project, nr. 900000178230 (G. 6793) - gravure naar de houtsneden van de hand van David Joris zelf

De wijzende handjes in de marge verdwijnen.

David Joris, 'T Wonder-boeck, Theodorus II de Borne,
Deventer, 1542, coll. Universiteitsbibliotheek Gent/Google Books Project

"Only the first edition contains engraved hands - each one different from the other. The different positions of the fingers of these hands are alledged to convey a mysterious coded message, whose significance has been lost." (Kingsgarden)


Invaluable vermeldt dat het Duitse lettertype werd vervangen door een Nederlands lettertype, maar dat geldt niet voor de boeken in de universiteitsbibliotheek UGent, misschien is dat nog een mogelijk verschil tussen de 1584 en de 1595 editie?

Exemplaar 900000178230 (G. 6793) bevat ook een portret door Van Sieghem van David Joris, "gezegd den Duyvel van Delft"


Totaalzicht:

een geveild exemplaar van David Joris, 'T Wonder-boeck, Dierck Mullem, Vianen, 1584 of 1595

De evolutie van de afbeeldingen:

De laatste Adam, David Jorisz., 1542,
gravure van de hand van de auteur zelf, gebruikt in 'T Wonder-boeck

De laatste Adam, Hieronymus Wierix (IRW), naar David Jorisz., 1584,
gravure gebruikt in 'T Wonder-boeck

De laatste Adam, Hieronymus Wierix (IRW), naar David Jorisz., 1584,
ingekleurde gravure gebruikt in 'T Wonder-boeck

De laatste Adam, Hieronymus Wierix, naar David Jorisz., 1583 - 1584,
gravure, h 241mm × b 163mm, Rijksmuseum RP-P-2002-292

(info o.a. uit Wikipedia  & Invaluable dd. 01/12/2016, deze laatste gebaseerd op de volgende bronnen: Van der Linde 58; Typ. Bat. 5644; Bainton, David Joris, p. 71-3; Cat. Mtschp. Ned. Letterk. I, p. 168; Machiels J 236; Valkema Blouw, 'Printers to the 'arch-heretic' David Joris. Prolegomena to a bibliography of his works', in: Quaerendo, 21 (1991), p. 163-209, esp. 192-6; only three copies in the NCC)

David Joris

  David Joris , Jan van Scorel (1495-1562), s.d., schilderij (tempera op paneel)89 x 68 cm, Kunstmuseum Basel (inv. 561)
[Licentie: Public domain Bijdragers: The Yorck Project:
10.000 Meisterwerke der Malerei DVD-ROM, 2002. ISBN 3936122202]

"David Joris (of Jorisz., zoon van Joris)(º wellicht Brugge, 1501 – ✝ Bazel, 28 augustus 1556) was een Delftse glasschilder die bekend werd als wederdoper en ketter. Er wordt algemeen aangenomen dat zijn moeder uit een Delftse familie kwam, terwijl zijn vader een Vlaamse koopman en rederijker was. Joris werd glasschilder [in 1522 he painted windows for the church at Enkhuizen, North Holland (Kingsgarden)] [after completing his training as a glazier in Antwerp, the young David Joris joined a group of Flemish craftsmen who left the city for Calais - then an English territory - where they were commissioned by a member of the court of Henry VIII to produce stained glass windows for a chapel. Joris further claims to have accompanied his colleagues onwards to London in 1522, although there he fell ill and eventually decided to return to Antwerp in 1524. As a stained glass painter, Joris’s work is close to that of Dirick Vellert of Antwerp, who may have been one of his teachers, as well as Barend van Orley (with whom Joris is thought to have travelled to Calais and London) and Pieter Coecke van Aelst. (Stephen Ongpin)]

David Joris (attributed to), Charity, from the Niklaus Chapel, St. Peter, Basel, ca. 1545

Hij werd tevens rederijker [ zijn naam 'David', genaamd naar de Joodse koning, zou hem zijn gegeven nadat zijn vader die rol gespeeld had in de Redrijkerskamer. Als handelaar reisde hij vanuit Antwerpen naar Frankrijk en Engeland. (Gameo, dd. 01/12/2016)][...]
Hij trouwde in Delft, waar "hij sympathiseerde met de beweging der sacramentariërs, lieden die de praesentia realis van bloed en vlees van Christus in het brood en de wijn van de mis verwierpen. In 1528 werd hij voor het bespotten van het sacrament gearresteerd en gevonnist. Zijn tong werd doorboord en hij werd voor drie jaar verbannen uit Holland. Tijdens de omzwervingen gedurende zijn ballingschap kwam Joris in aanraking met de dopers, ook wel wederdopers of anabaptisten genoemd. Hij liet zich in 1534, toen het banvonnis reeds was verlopen, opnieuw dopen. [...]
Hij waagde het [...] kritiek te uiten op de gangbare opinie onder de dopers dat het geoorloofd was de broeders in het belegerde Münster gewapenderhand te hulp te komen. [...] Joris was tegen het gebruik van geweld [...] [Terug in Delft] kreeg hij in december 1536 in zijn atelier enkele visioenen, waaruit hij concludeerde dat God wilde dat hij een grote rol ging vervullen. Deze visioenen vormden de basis voor zijn latere opvattingen. [...] Zijn idee dat hij door God gezonden was om de mens de juiste interpretatie van de Schrift te geven was [...] in 1539 geheel gerijpt. [Ook zijn volgers hadden visioenen die zich rond zijn figuur afspeelden (Gameo, dd. 01/12/2016)]
Volgens Joris leefde men in een eindtijd en hij deed aanzienlijke pogingen om zijn ideeën alom ingang te doen vinden. Het belangrijkste element in zijn leer was het idee dat de mens wedergeboren diende te worden. Deze wedergeboorte werd voor hem een tweede kruisdood, die men, als eens Christus uitwendig, inwendig moest ondergaan.

Portret van David Jorisz, Reinier Vinkeles naar Jacobus Buys, 1788,
ets (RKD IB02012039)

Hiertoe diende men alle lusten, vooral de seksuele te doden. De methode hiervoor leidde in Davidjoristische kringen tot een voor die tijd bedenkelijke seksuele moraal, waarin naaktloperij, het aan elkaar opbiechten van geheime seksuele verlangens en in sommige gevallen polygamie samengingen. Het overwonnen hebben van de zinnelijke prikkels moest men bewijzen door met een naakte vrouw te slapen. Zoals het meer gaat met proeven, mislukte ook deze wel eens. [...]
Joris probeerde fanatiek zijn ideeën op de dopers over te brengen en werd door velen als een nieuwe profeet gezien. Joris geraakte hiervan in zulk een staat van opwinding, dat hij zich ging beschouwen als de derde David, aan wie de oudtestamentische koning en Christus-David waren voorgegaan. Zijn succes was niet onaanzienlijk. Vooral in het noorden van de Nederlanden verwierf hij aanhang. [...]

David Joris was in de periode 1535-1540 een invloedrijke doperse leider in de Nederlanden en Noordwest-Duitsland. [...] [Joritz participated in the Anabaptist project to build the New Jerusalem in the city of Zwolle and in the valley of the river IJssel. His mother, in 1537, suffered martyrdom as an Anabaptist. Soon after her death, he took up a role of his own, having visions and the gift of prophecy. (His writings, all in Dutch, flowed in a continual stream from 1524 and amounted to over 200 in number.) (Kingsgarden)][(In contrast to these visions is his) rationalist approach to the topic of the devil and supernatural evil. David Joris anticipated the views of Thomas Hobbes, John Epps and John Thomas in interpreting the devil as an allegory. (Alchetron)]

Frans Floris, De famille van Berchem, ca 1561

Jakob Le Roy, Château de Schilde, ca 1670

Vanaf 1538 werd de vervolging tegen David Joris en zijn aanhangers, de Davidjoristen, heviger. Volgens Joris’ schoonzoon Blesdijk kostten deze vervolgingen aan zeker honderd mensen het leven. Ook de moeder van David Joris werd tijdens deze vervolgingen door de autoriteiten onthoofd.
Joris zelf wist te ontsnappen en vestigde zich omstreeks 1539 eerst in Antwerpen ["Hij kreeg onderdak van Cornelis van Lier in zijn kasteel Hof ten Broecke in Schilde. Jorisz. oefent ook invloed uit op diverse leden van de familie Van Berchem. In Schilde schrijft hij aan zijn 'Wonderboeck', dat op kosten van Cornelis van Lier (heer van Berchem) gedrukt wordt in Deventer door Dirk van de Borne. (Jan Lampo)] "The transitionary period between 1539 and 1544 during his time in Antwerp under the patronage of Anna van Etten [vrouw van Johan van Berchem, heer van Schilde] and her son-in-law, Cornelius van Lier, during which he developed the idea of a ‘spiritual language’ only to be understood by the enlightened, might well have created fertile ground for later Niclaesianism and Hiëlism in Antwerp." (A certain measure of perfection, dd. 28/12/2016)

en vervolgens in Oost-Friesland. Spreken in het openbaar was echter niet meer mogelijk en zo verloor hij zijn invloed in de Nederlanden. Toen in 1544 ook Oost-Friesland geen veilige woonplaats meer bood, besloot Joris naar Bazel te verhuizen. Daar leefde hij onder de schuilnaam Jan van Brugge een vorstelijk leven. Hij werd daartoe in staat gesteld door de genereuze giften van zijn trouwe aanhang. In 1556 stierf hij, betreurd door zijn vrouw, zijn elf kinderen en zijn vele vrienden.
Sommige aanhangers van Joris sloten zich aan bij andere stromingen of hadden dat al gedaan. Vele anderen bleven echter trouw aan hun profeet. Daardoor bleven de Davidjoristen een redelijk omvangrijke groep in de Nederlanden en in Oost-Friesland in de gehele zestiende eeuw." (Wikipedia, dd. 01/12/2016)
"Three years later, Nicolas Blesdijk, who had married his eldest daughter Jannecke, became inhibriated one night and denounced the dead man to the authorities of Basel. He claimed later to have lost confidence in Jorisz before his death, to save his own life. An investigation was begun in March 1559, calling for Nicolas's testimony and resulted in a conviction for heresy. The exhumed body of Jorisz was burned, together with his portrait, on the I3th of May 1559." (Kingsgarden, dd. 27/12/2016)

David Joris, portret door Van Sieghem

De Bijbel beschouwen als de enige autoriteit, beschouwde Joris als 'dode letter' geloof. Niks kon definitief beslecht worden in religieuze disputen louter door de Schrift; het was nodig om rond te zoeken naar de Zoon, aan Hem alleen werd alles geopenbaard. En volgens Joris kwam die uit de Nederlanden. Waar de anabaptisten in het algemeen vast hielden aan de Schrift als principe, verwierp Joris dat en stelde de mystieke ervaring centraal. "To the mystic Joris historical revelation was merely a matter of the sense; his religious experience lay outside it." (Kühn)

Menno Simonsz, gravure van Jan ii van de Velde. Kunstsammlungen Veste Coburg

"In 1542, the year he published his principal work ''tWonderboeck', the difference between Joris and Menno Simons [de leidinggevende anabaptistische kerkhervormer die zijn naam schonk aan de Mennonieten ofte doopsgezinden] burst into a violent dispute. Menno had already in his Fundamentboek (1539) warned against the false prophet. Joris then attacked Menno in a fiery letter: "Gird on your sword, Menno Simons, . . arm yourself with the most powerful Scriptural weapon! . . Who advises you, Menno, to appear so boldly before the Lord, that you elevate yourself above all? Do say, dear man, what spirit or witness advises you to teach? Who has sent you? . . . I will show you (however firmly you may think you have it) that you do not know it, nor do you know what is truth and wisdom, except after the letter." Violently Joris attempted to make Menno recognize his divine mission; but Menno rejected "imaginations, rhetorical tricks, and other deceptions of the devil" which Joris substituted for the Gospel; he said Joris was correctly taken for the "anti-Christ, the man of sin, the son of perdition, a false prophet, murderer of souls, deceiver and falsifier of the divine truth and the commands of Christ." It was evidence of devilish pride and anti-Christian foolishness, that Joris "elevates his visions and dreams above the wisdom of the Holy Spirit, who has taught the apostles and prophets."
Without doubt Menno hit the crux of Joris' fateful error when he said, "Under the pretext of humility he promotes devilish defiance and under the name of perfection, chastity, and other virtues he promotes various vices and shameful deeds." Menno refused to carry the dispute any further."(Gameo, dd. 01/12/2016)

Anna Jansz en route naar haar executie op January 24, 1538 (uit de Martelaersspiegel, Thieleman J. van Braght, 1660)

Naast de visioenen die hij had, werd hij ook geïnspireerd door het fanatisme van Anneken Jansz.(Gameo, dd. 01/12/2016)] "Though she appears in the Martyrs’ Mirror as a model feminine sufferer, the “Trumpet Song” she composed has in at least some versions a distinctly apocalyptic tone. One historian called it the Marseillaise of Anabaptist hymns:

'Wash your feet in the godless blood'

This is shocking imagery, but it’s also far from clear that it’s actually what Anna herself wrote — or if its surface interpretation is what the author intended to convey. Anabaptism’s fast-evolving strains published different versions of the “Trumpet Song” in the 16th century, whose slight alterations dramatically shade its meaning — especially so in view of the possible scriptural allusions. Here’s a version of the same line in which the verb wash (wascht) is replaced with watch, or mind (wacht), and it now advises the true Christian to leave punishment of the persecutors to God:

'You true Christians be of good cheer
Mind dipping your feet in blood
Because this is the reward which those who
robbed us will receive'

[...] her image filtered through the texts of interlocutors like the great Anabaptist fugitive David Joris, rumored to have been Anna’s onetime lover. Joris published the version of the “Trumpet Song” excerpted just above — the cautious one.
In the end, a fixed conclusion as to whether Anna was a firebrand later softened for public consumption, or the reverse, or a more nuanced character entirely, is beyond the reach of posterity. In any guise, she was an exponent of the call to spiritual purity and anticipation of the Lord that fortified a proscribed faith in its wilderness sojourn. [...]
of the “original” versions of Anna’s famous song, either in Dutch or in translation, 'Profiles of 'Anabaptist Women: Sixteenth-Century Reforming Pioneers [C. Arnold Snyder, 1996]' gives the last three of its 13 stanzas thus:

At Borsa and Edom, so the author has read / The Lord is preparing a feast / From the flesh of kings and princes. / Come all you birds, / Gather quickly / I will feed you the flesh of princes. / As they have done, so shall be done to them. / You servants of the Lord, be of good cheer. / Wash your feet in the blood of the godless. / This shall be the reward for those who robbed us. / Be pleased therefore, rejoice and be glad. / Play a new song on your harps; / Delight in our God / All you who foresee vengeance. / The Lord comes to pay / And to revenge all our blood. / His wrath is beginning to descend. / We are awaiting the last bowl. / Oh bride, go to meet your Lord and King. / Arise, Jerusalem, prepare yourself. / Receive all your children alike. / You shall spread out your tents. / Receive your crown, receive your kingdom. / Your King comes to deliver. / He brings his reward before him. / You shall rejoice in it. / We shall see his glory in these times. / Rejoice, Zion, with pure Jerusalem.'" (Executed Today, dd. 01/12/2016)

From an engraving by Christian Friedrich Fritzsch (1719–1774)

"In 1544 Joris left the Low Countries for Basel secretly after a violent dispute between the Jorists and John A Lasco (Jan Łaski) who was then superintendent of East Friesland’s established church. The persecution of his followers intensified. In Basel he was a voice for religious freedom, defending Servetus [zie Guus Kuijer, Het doden van een mens, over Castellio's reactie op de dood van Miguel Serveto, en o.a. ook over Joris ] and seemingly forging close links with both Castellion and Schwenckfeld – who may have influenced his theology during this period of his life. [...]

Engraving from Apocalypsis, or The revelation of certain notorious advancers of heresie. London, 1655.

In 1548, writing to Niclaes (the only evidence we have of contact between them) there were clearly worries about his leadership and some tensions with Niclaes. Niclaes may have gone from being a ‘threat to oneness’ in Joris’ Emden days to ‘a threat of fanaticism’ by Basel. Notably, the issue of sole divine inspiration was one that was to characterise Niclaesian Familism and was, later, to lead to the Hiëlist factional schism. [...]

embleem van de Family of Love / Huis der Liefde

The ‘Davidists’ (better, Jorists) were not formally expelled from East Frisia until 1544/45 and, up until that point, relations had been broadly tolerable. Niclaes seems to have arrived in 1541 and was accorded citizenship the following year. He probably formally founded his sect shortly after his arrival there and seemed to manage to live there for nearly two decades before his orthodoxy came under any serious question. It seems that he may have had the support of the influential Lord of Pewsum, Huycke Manninga and, perhaps, wider Manninga support generally – see A. Hamilton – ‘The Family of Love’ (Cambridge, 1981). The potential overlap between an embedded Jorist presence in Emden and the Family of Love’s foundation provides some fascinating possibilities – including the outside possibility that Niclaes’ true source of inspiration was actually gained on arrival in Emden." (A certain measure of perfection, dd. 28/12/2016)

Christoffel van Sichem (I), Portret van David Jorisz., naar Jan Cornelisz. van 't Woudt, 1677
gravure en ets, h 168mm × b 142mm (Rijksmuseum, RP-P-OB-15.618). Oorspronkelijk gemaakt
 voor:  'Historische beschrijvinge  ende affbeeldinge der voorneemste hooft ketteren', Amsterdam,
 C. van Sichem, 1608. Deze prent komt in deze staat voor in: C. van Sichem, 'Het tooneel der
hooft-ketteren, bestaande in verscheyde afbeeltsels...', Middelburg, Wilhelmus Goeree, 1677.

Portret van David Jorisz., aan een tafel, waarop een exemplaar van het door hem geschreven 'Wonderboeck' ligt. Hij laat zijn hand, waarin hij een anjer vasthoudt, rusten op het boek. In de andere hand heeft hij een handschoen. Boven zijn hoofd staat het jaartal 1554 en zijn leeftijd vermeld. (Rijksmuseum, Amsterdam, dd. 01/12/2016)

 Christoffel van Sichem (I), Portret van David Jorisz., naar Jan Cornelisz. van 't Woudt, 1606
gravure, ets en boekdruk, h 189mm × b 143mm (Rijksmuseum, Amsterdam, RP-P-1918-1735)

Onder het portret een drie-regelig onderschrift in het Latijn. Rondom de prent een Duitstalige levensbeschrijving in boekdruk.


Overige portretten van David Joris:

portret van David Joris, Romeyn de Hooghe (1645-1708)

David Joris, ets uit 'Apocalypsis, or The revelation of certain notorious advancers of heresie'.
London, 1655. (Gameo, Scan provided  by the Mennonite Archives of Ontario)

uit Leonhard Meister (1741-1811), Helvetiens Berühmte Männer in Bildnissen von Heinrich Pfenninger

Meer info over de Bazelse periode: altbasel


Overgeleverd artistiek werk van David Joris:

David Joris (attributed to), The Rising of Lazarus, pentekening, 219 mm diameter

David vermaant Joab en Abisai om Absalom te ontzien (2 Samuël 18:5), David Jorisz., 1554, tekening, 316 x 204 mm (coll. Graphische Sammlung Albertina, Vienna , inv./cat.nr 7800; cat. Benesch 1928, nr. 110, afb.)

Het voeden van de hongerigen, een van de werken van Barmhartigheid, David Jorisz., tekening, 250 x 141 mm (coll. Stiftung Weimarer Klassik und Kunstsammlungen, Weimar (Thüringen) , inv./cat.nr 144)

Christus overhandigt Petrus de sleutels (Mattheus 16:19), David Jorisz., tekening, 237 x 191 mm (coll. Detroit Institute of Arts, Detroit (Michigan) , inv./cat.nr 1934.97)

De Middelnederlandse versie: 'Dit is van dat edele lant van Cockaengen'

"Die neringhe is menigherande
Die men doet in allen lande
Om dat lijff mede t'ondraghen
Hoert, wat ic u sal ghewaghen
Ick quam laesten in een lant.
Daer ic vreemt was ende onbecant.
Nu moechdi horen wonder groot,
Wat God den luden daer gheboet
In dat lant te wessen ende te sijn
Sonder arbeit ende sonder pijn!
Dit wort den luden wel becant.
Sach ye man beter lant
Dan dat lant van Cockaengen?
Die helft is beter dan al Spaengen
D'ander helft is beter dan Betouwen.
Men heft er wil van schonen vrouwen.
Dit is 't lant van den Heligen Gheest.
Wie daer lancst slaept, de wint meest.
Daer en derf nyemant doen werck,
Out, jonc, cranc of sterk.
Daer en mach nyemant yet gheborsten
Die wanden sijn daer ghemaect van worsten.
Daer sijn die veynsteren ende doren
Ghemaect van salmen ende van storen
Die tafelborden sijn struven in pannen,
Van bier sijn ghemaect die kannen
Die platelen die in den huse sijn,
Sijn van fijn guldijn.
Dat broet al shoen ter wijn
Alsoe claer als die sonnenschijn,
Die balkan, die daer in den huse leggen,
Sijn ghemaect van boterwegghen
Haspelen, spinrocken ende alsulke dinghen
Sijn ghebacken van crakelinghen.
Daer sijn die bancken ende stoelen
Ghebacken all van roffiolen.
Daer sijn die solreplancken oek
Ghebacken van claren pepercoeck.
Die latten sijn palinghen ghebraden,
Die huise syn gedeckt mit vladen,
Die syn geflochten sonder waen,
Daer lopen hasen ende conynen,
Wil herten ende everswynen
Van w ?
Die mach men vangen mitter hant
Sach oyt iemant beter lant!
Want schoen leyder syn daer oeck goitkoep,
Voer elke deur licht er eyn hoep,
Elkerlijc na synen sin
Daerto kous en ende schoen:
Die wil, die maech se aendoyn,
Al waer hi ridder ofte knccht.
Daer vint men tot allen straeten gespreit
Schone tafelen, die men nyemant weiderseit,
Eten, drincken mach men alle den dach
Daer en derf nyemant gheven ghelach,
Als men hier ten lande doet.
Och, dat lant van Cockaengen is so goet!
Het reghent daer in allen hoecken
Vladen, pasteyen ende pannekoecken.
in dat lant loept een ryvier
Van goeden wijn, van goeden bier,
Muscadel and oec clareyt
Romeny die men ontseit.
Die mach men drincken goeden cost
Wil men wijn of wil men most
Mit ghenghever ende mit muscaten
Sijn ghemaect aldaer die straten.
Veel ghels is daer goet tijt.
Daer en draecht man hat noch nijt,
So wat men daer in 't lant vint legghen,
Dat neemt men sonder wedersegghen.
Ende doet daermede sijn bederve
Recht of 't waer sijn eyghen erve.
Het is daer altijt of 't waer meye.
Daer singt elc voghel sijnre leye.
Daer coemt in die maent vijf weken
?? niet ghebreken
Ende iiij. Paes chen in 't jaer
Ende vier Pinte ren daernaer
?? nte Jans misse
?? ghewissen
Ende iiij. Kersdag he, dat is waer,
Ende eynen vasten in hondert jaer
?? mer enen halven dach
?? nye beter lant en sach.
Noch is daer een beter doecht,
Daer elck mynsche by is verhoecht.
In dat lant loept een Jordane
?? en die dier quamen
?? men dat water in haren mont
?? ouden alle worden jonc,
Recht of sy waren van twintich jaren
Dat seg ic u voerware.
Daer sijn trompen ende schelmeyen,
Daer sy op dansen ende op reyen,
Ende driven vroechden sonder ghetal.
Ick hoep 't hem ewelic duren sal.
So wie dat daer coemt in Gods namen
Die mach voerwaer wel segghen: Amen."


vertaling naar het Engels:

This is about that idyllic land of Cockaigne

"Of livelihoods there are plenty
That men do in all the lands
Of keeping body and soul together.
Hear this, what I have to say!
I came lately on a land
There it was strange and unknown.
Now listen well, for 'tis wondrous true
What God the people there has commanded:
In that land to live and to be,
Without work and without pain!
This word the people will believe.
Has seen anyone a better land
Than that land of Cockaigne?
The half is better than all Spain,
The other half is better than Betouwen.
Men have their will with beautiful women.
This is the land of the Holy Ghost;
Those who longest sleep, earn the most.
The whole day long no one does work,
Whether old, young, weak or strong.
There no one suffers shortages,
The walls are there made of sausages.
There are the windows and the doors
Made of salmon and of sturgeon.
The tabletops are made out of pancakes,
Of beer are made the jugs.
The plates that are in the house
Are all of the finest gold.
The bread lies next to the wine
Which is as clear as the sunshine.
The beams that in the house are laid
Are made of butter.
Hasps and spools and all such things
Are baked of crispy crackel.
There are the benches and stools
Baked all of meat pies
There are the roof planks overhead
Baked of finest gingerbread.
The rafters are of eels grilled,
The roofs are decked with sweets,
All about together we see
The hares and rabbits
With deer and wild boar
Of  ?
They let men catch them with their hand
Has seen anyone an better land!
Nice clothes are there very cheap,
In front of each door lying in a heap,
All may to their liking choose
Stockings and shoes:
It will make one dressed so fine
Whether they be squire or knight.
There can men in all the streets find
Beautiful tables for anyone to partake
Eating, drinking make men all the day
And no one ever has to pay
As all men here in this land do
Oh, that land of Cockaigne is so good.
It rains there in all fair parts
Sweets, pastries and cooked tarts.
In that land flows a river
Of good wine, of good beer,
Muscatel and fine claret,
Sherry for men as well
This may men drink at no expense
Whether wine or whatever they want
With ginger and with nutmeg
Are what they use to pave the street
Everything there is going well
There of riches man has no need.
So what men there in the land find lying
That may take men without asking twice.
And do it like it is deserved
Sure that it truly is their own.
It is there always no time but May.
There sings every bird its own song.
There comes in the month five weeks
?? not lacking
And four Easters in the year
And four Pentecosts right behind
?? Saint John's feast
?? wish for
And four Christmas hear, that is the way
And one fast in a hundred years
?? lasts only a half day.
?? never a better land was seen.
Nowhere is there a better place
There everyone there is blessed.
In that land flows the Jordan
?? who there come in numbers
?? men that water in their mouth
?? the old all become young
As though they were twenty years old.
That's a sight to behold.
There are trumpets and pipes,
There all are dancing and going round,
And going on without care.
I hope it forever will endure strong.
So those that there come in God's name
They may overall well say: Amen"

(http://www.thegoldendream.com/landofcokaygne.htm, dd. 23/04/2016)

Luilekkerland vs Aards Paradijs = Honger vs Mystiek

"waar verlangen naar geluk en onschuld bij devote zielen het beeld opriep van het aardse paradijs, hebben de verrukkingen van Luilekkerland bij behoeftigen door de eeuwen heen het aardsere verlangen gewekt aan hun misère te ontsnappen. In de verschillende verhalen richt men zich vaak tot de armen en wordt er verkondigd dat ook voor hen eindelijk het moment is gekomen om het er flink van te nemen: de legende van Luilekkerland ontstaat dan ook niet in mystieke kringen, maar bij al eeuwenlang hongerende volksmassa's." (Eco 2013, '10. Luilekkerland', p. 291)

De Fabels van Cocagne (Li fabliaus de coquaigne, 13de eeuw)

"Op een keer ging ik in Rome naar de paus / om penitentie te vragen, / en hij stuurde me op  pelgrimstocht naar een land / waar ik veel wonderbaarlijke dingen heb gezien: / hoor nu hoe de mensen leven / die in dat gebied wonen. / Ik denk dat God en al zijn heiligen het / meer dan in enige andere streek / hebben gezegend en gewijd. / Het is het land van Cocange, / waar de langslaper het meest verdient. [ ... ] / De muren van de huizen zijn gemaakt / van zeebaarzen, zalmen en haringen, / de dakspanten zijn van steur, / de daken van hammen / en de dakgoten van worsten. / Het land heeft veel attracties, / want alle graanvelden zijn omringd / door stukken geroosterd vlees en varkensschouders; / op de straten bakken / dikke ganzen zichzelf en draaien / om hun as en worden op de voet / gevolgd door witte knoflooksaus, / en ik zeg jullie dat je overal / op de paden en de wegen / gedekte tafels kunt vinden, / met witte tafelkleden erop: / iedereen die dat wil kan / vrijelijk eten en drinken; / zonder verbod en zonder tegenstand / neemt iedereen wat hij wil, / vlees of vis, / en wie er een kar vol van wil meenemen, / zou dat naar believen kunnen doen; / vlees van herten of vogels, / of je het nu gebraden wilt of gekookt, / zonder er ook maar iets voor te betalen, / en zonder na het eten de rekening gepresenteerd te krijgen, / volgens de gebruiken van dit land: / het is de onbetwiste waarheid / dat in die gezegende streek / een rivier van wijn stroomt. [ ... ] / De mensen zijn er heus niet slecht, / ze zijn juist moedig en beleefd. / Een maand telt zes weken / en het is vier keer per jaar Pasen, / en er zijn vier Sint-Jansfeesten / en vier oogsten, / elke dag is een feestdag of een zondag, / het is vier keer Allerheiligen, Kerstmis / en Maria-Lichtmis per jaar, / en vier keer Carnaval; / de Vasten vindt eens per twintig jaar plaats, / en het is zo aangenaam te vasten / dat iedereen dat graag doet; / van de ochtend tot de noen / eten ze allerlei heerlijkheden, / vlees of vis of iets anders / en niemand durft hun dat te verbieden. / Denk niet dat ik een grap maak, / maar er is daar niemand van hoge of !age afkomst / die zich moet inspannen om zijn dagelijks brood te verdienen: / drie keer per week regent het er / een stortbui van warme pasteien, / en die regen valt zowel op behaarde / als op kale mensen, dat weet ik zeker, / en iedereen neemt ervan zoveel hij wil; / en het land is zo rijk / datje op elke straathoek / beurzen vol geld vindt; / iedereen kan voor niks / aan maravedi's en bezanten komen, / maar niemand koopt en niemand verkoopt. / De vrouwen zijn beeldschoon, / wie dat maar verlangt neemt / dames en dametjes, / zonder dat iemand daardoor beledigd is, / en doet ermee wat hem behaagt / zolang hij dat wil, en naar believen; / en de vrouwen worden er niet om veracht, / integendeel, ze worden er zeer om geëerd, / en als het toevallig gebeurt / dat een vrouw haar oog laat vallen / op een man die ze begeert, / kan ze die in het openbaar beetpakken / en ermee doen wat ze wil [...]. / Er is nog een ander wonder, / en iets dergelijks hebben jullie nog nooit gehoord, / en dat is de bron van de jeugd / die de mensen weer jong maakt, / en nu heb ik jullie alles verteld."
 (De Fabels van Cocagne (Li fabliaus de coquaigne, 13de eeuw) in: Eco 2013, '10. Luilekkerland', pp. 296-298)

["Maravedí was de naam van verschillende gouden en zilveren munten die tussen de 11e en de 14e eeuw op het Iberisch Schiereiland in omloop waren. Het was ook de naam voor verschillende rekenmunten tussen de 11e en de 19e eeuw." (Wikipedia, dd. 20/04/2016)]

["Bezant is een middeleeuwse term voor gouden munten die niet in West-Europa zijn geslagen. Daarbij kon het gaan om Byzantijse solidi, maar ook om Arabische of Egyptische dinars uit de diverse kalifaten. Marco Polo gebruikte de term om de gouden munten van het Yuan-dynastie aan te duiden. De bezant was dus niet een specifieke muntsoort, maar een aanduiding voor vreemde gouden munten." (Wikipedia, dd. 20/04/2016)]

De omgekeerde wereld van Luilekkerland

La folie des hommes ou Le monde à rebours, 18de eeuw, gekleurde prent,
Marseille, Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée

"De vrijheid die men in Luilekkerland geniet is zo groot dat alles, net als bij het carnaval, zonder problemen kan warden omgekeerd, en een boer bijvoorbeeld een bisschop op de hak kan nemen.
Het wekt dan ook geen verbazing dat ook het thema van de omgekeerde wereld met dat van Luilekkerland samenhangt: boeren die een door een os gemende ploeg trekken, een molenaar die het juk draagt in plaats van zijn ezel, een vis die op de visser vist, dieren die naar twee mensen in een kooi staan te kijken of een kattenburcht die wordt belegerd door muizen. Het idee van een omgekeerd land zien we ook terug in verluchtigingen van middeleeuwse codices, waarop je bijvoorbeeld
hazen ziet die jacht maken op dejager. In de rabbijnse literatuur wordt gezegd: 'Ik zag een omgekeerde wereld waarin de machtigen laaggeplaatst waren en de nederigen hooggeplaatst' (Babylonische Talmoed, Baba Batra)" (Eco 2013, '10. Luilekkerland', p. 291)

Bread of Dreams - Digest: 'Introduction'

"meanwhile, at the lower level of 'civil' society - in the subordinate world of instrumental and 'mechanical' beings, tyrannized by their daily use of 'vulgar breads', in which the mixture of inferior grains, often contaminated and spoiled by poor storage, or, as happened not infrequently, mixed (sometimes deliberately) with toxic and narcotic vegetables and cereals - the troubled rhythm of an existence verging on the bestial contributed to the formation of deviant models and delirious visions. [...]
Among the most common and popular foodstuffs that permitted the transition from a human condition on the verge of the unliveable to a drugged and paranoid dimension was poppyseed bread (the poppy was cultivated in vast areas of Europe with what today would be called industrial methods). It was a bread disguised and flavoured, and in addition spiced with coriander seeds, anise, cumin, sesame-seed oil, [...] In areas where it was cultivated, even the flour of hemp-seeds was used in the kitchen to prepare doughs and breads which 'cause the loss of reason' and 'generate domestic drunkeness and a certain stupidity'. One could doubtless regard this as having been directed not so much from above (as is somtimes supposed), as desired and sought by the masses themselves, consumed as they were by disease, hunger, nocturnal fears and daytime obessions.
The collective journey into illusion, [...] helps to explain the manifestation of collective mental delirium, of mass trances, of entire communities and villages exploding into choreal dancing. But it could also be the path which allows us to catch a glimpse of a two-sided mental model of the world [...] where the layers are overturned, the universals reversed, the world ending up head-over-heels, with head on the ground and feet in the air. The result of an altered measuring of space and time, based on a non-Euclidic geometry and a magical, dreamlike perspective [...].
The spectre of this vampirish society of people possessed becomes visible, fleeing the painful recognition of the brevitas vitae and the fear of death, while trying desperately and cruelly to prolong life by sucking young blood, opening and closing the veins of its own and other's bodies. This society is possessed by a corporeal culture neurotically sensitive to the internal circulation of the humours and convinced of the absolute primacy of good human blood [...]
The purging of the blood and the ridding of impurity [...] were the decisive moments of every therapeutic activity based upon the expulsion of corruption and evil [...] if the blood is not purged, it causes lycantthropy and fears and ugly thoughts, such that one sees men rave and become spellbound in foul and filthy places, among graves and corpses, becouse the infected spirit desires things similar to itself.'"

heks met incubus

"Seen from this perspective, the image of a febrile and sleepless society comes into view, attempting to resist the nocturnal visitations, the presence of the night-dwellers (incubi [demons in male form who lie upon women in order to engage in sexual activity with them, what may result in the deterioration of health, or even death], goblins [evil grotesque dwarf-like daemons], vampires, witches and werewolves), and to protect itself from the painful aggression of the dreadful and horrible dreams by means of a whole magical pharmacology that induced forgetfulness and serenity [...]."

Wormwood / Absintalsem (Artemisia Absinthium)

Wormwood / Absintalsem (Artemisia Absinthium) 

["Wormwood / Absintalsem (Artemisia Absinthium): Aan de knoppen van Absintalsem wordt vanouds een geneeskrachtige werking toegeschreven. Het bittere aftreksel van deze knoppen vormt een belangrijk bestanddeel van de dranken vermout en (klassieke) absint. De smaakstoffen die daarbij een rol spelen zijn absinthine en het naar menthol ruikende terpeen thujon. Zoals alle alcoholhoudende dranken, kan absint bij langdurig en frequent gebruik leiden tot verslaving en zenuw- en hersenbeschadiging." 
(Wikipedia, dd. 22/02/2016)]

"Wormwood for example (Artemisia Absinthium)[...] was considered the mother of all herbs [...] from which all others descended as offspring. 'A medicinal herb', of entirely feminine virtue, many call it the matricaria, especially women, for whom it is itself a treasure. They use it with cheese, eggs, etc., to make tortelli during the feasts for Holy Mary [... ] [a] regulator of the female cycle (and because it was governed by the moon), protector of the reproductive organs and feminine fertility, the matricaria [...] was associated [...] with the supernatural power of the mother of the Omnipotent, and then reconsecrated in the Christian baptism of herbs with the Virgin's name. It was ritually eaten as a food filled with enigmatic powers (in their form, too, these stuffed tortelli resembled a half-moon), on the day when it emanated the greatest therapeutic energy. [...]"

tortelli 

"The cuisine of the imaginary, dream-inducing diet, sacrilegious gastronomy (cannibalistic, vampirical and dung-eating), human ointments and plasters, profane oils and sacred unctions, 'mummy' fragments and cranial dust, medicinal powers de sanguinibus, breads filled with seeds and powders bestowing oblivion, expansive and euphoria-producing herbs, narcotic cakes, stimulating roots and aphrodisiacal flours, aromas and effluvia of devil-chasing plants and anti-dotes for melancholy (balneum diaboli), and 'seasoned' and 'fostered' spells created a network of dreams, hallucinations and permanent visions. [...] It was observed how real massacres and imaginary battles, wild warriors and avenging angels were 'depicted in the air', because [...] 'nature is wise and devilish' and 'future things are foreseen in the air'. An aerial theatre that prefigured to men 'signs' of things to come: a symbolic reading of the future conducted with eyes raised upwards. [...]"

Jheronimus Bosch, Hooiwagen-triptiek, zijpaneel links, ca. 1515, 136 x 45 cm, Madrid, Museo Nacional del Prado, cat. 13

Pieter Bruegel, De aartsengel Michaël in gevecht met de apocalyptische draak, 1562, 117 x 162 cm, Brussel, KMSK, inv. 584

"The people of the town and city as well; lived immersed in a world of expectation, in a suspended and bewitched condition, where portent, miracle and the unusual belonged to the realm of the possible and the everyday: the saint and the witch (in her own way, a saint of a different type) reflected the two ambiguous faces, the face side and reverse of the same neurotic tendency towards the separation from reality, the voyage into the imaginary and the leap into the fantastic. [...] The saint - eccentric wizard of ecstasy in a body consumed by penance and privation, his mind altered by fasts, like certain hermits kept alive by roots and herbs (but which ones?) - was equipped with shamanistic powers (trance, levitation, knowledge of the language of animals...). The 'immeasurable treasure of most holy poverty' possessed by the father of the Fraticelli produced the same effects of an upsetting withdrawal from reality, and in the process stimulated the same sense of the real and the impossible, as experienced by those who, suffering and subdued by an involuntary poverty, victims of an alienating indolence, fell into shocking hallucinations and stupefied contemplations of unreal worlds. [...]
In Florence during November l509, a wandering charlatan known as 'the Spaniard' - who often climbed up on to a bench to sell his prayers following his text with an example, like a good preacher - began his market-performance of the supernatural in this way:
'In order that you will believe that this comes from a saint who performs miracles, and that what I tell you is true, come and lead me to a hot baker's oven, which I will enter with this prayer.' And so he was led to this oven, at the Holy Trinity, with the people behind and many of the leading citizens ... On arrival at the baker's he said: 'Give me some uncooked bread' and threw it in the oven to show that it was hot, and then he stripped down to his shirt and dropped his trousers to his knees, and in this way he entered till high up, and stayed there awhile, and picked up the bread and turned around inside. And note, the oven was hot, he brought out the bread, and he didn't harm himself at all. When he had got out of the oven, he was given a torch and he lit it, and lighted as it was, he put it in his mouth and kept it there until it was extinguished. And many other times on the bench, over the course of several days, he took a handful of lighted tapers, and held up his hand for a length of time, and then he put them burning into his mouth, so that they went out. And he was seen to do many other things with fire: raising his hands into a pot of oil that was boiling on the fire, was seen many times by all the people. And thus he sold as many of the prayers as he could make; and I say that among all the things I have ever seen [the observer is Luca Landucci, a Florentine spice merchant] I have not seen a greater miracle than this, if it is a miracle. [...]
The boundaries between the real and unreal, possible and impossible, sacred and profane, abstract and concrete, holy and cursed, purity and filth, and idecency and sublimity are extremely fleeting and uncertain. [...]"

"Western Europe, at least until the seventeenth century, has the appearance of an enormous house of dreams where the diurnal regime becomes confused with the nocturnal, and which is master of surrealistic mythologies [...]. The Europe that, as Jacques Le Goff has splendidly perceived, turned repeatedly to 'agents of oblivion' more than to the professional witch, domina herbarum et ferarum, and that had the first innovators of the artificial delights and narcotic sweetness accompanying a concocted and directed diet of dreams in the women of the home: the mothers, grandmothers, aunts, godmothers, the wet-nurses who nursed the infants, and the domestic casters of charms.
At least until the end of the eighteenth century the habit of administering an infusion of poppies steeped in water to slightly restless children survived in the Italian countryside. This custom was widespread in France as well, since Josephe Raulin, towards the middle of the eighteenth
century, described as 'always suspect the narcotics which ... all too commonly are given to children to calm them', and the celebrated author of the 'Avis au peuple sur sa sante' (1760), the Lausanne doctor Samuel André Tissot, recognized that 'les remèdes tirés de l'opium ... sont d'une absolute necéssite [aux enfants].' [...]"

Black Nightshade / Zwarte Nachtschade (Solanum Nigrum/Hortense)

 

Black Nightshade / Zwarte Nachtschade (Solanum Nigrum / Hortense)), Leonhart Fuchs, De historia stirpium commentarii [...], Basileae (In officina Isingriniana), 1542, Renaissance Herbals /Smithsonian Libraries

["Solanum Hortense [nachtschadefamilie cfr tomaat, aubergine, aardappel etc] was a traditional European medicine used as a strong sudorific, analgesic and sedative with powerful narcotic properties, but was considered a "somewhat dangerous remedy." 
(Wikipedia, dd. 22/02/2016) 
"De niet meer in gebruik zijnde naam Hofnachtschade - bij Dodonaeus [Rembert Dodoens (1518 - 1585)]Hofnascaye - behoeft wel enige nadere toelichting: uit de naam Hofnascaye is op te maken dat de plant in de tuin of het hof gekweekt wordt. We laten hier Dodonaeus aan het woord: ‘Onder de geslachten van Nascaye oft Solanum is het eerste en gemeynste Tam, dat wij in dit Capittel beschrijven sullen: de andere zijn wilt.’ Boven de [...] afbeelding staat als benaming ‘Tamme oft Hof-Nascaye.’ Hij noemt haar dan ook Solanum hortense. Hortense beduidt in de tuinen gekweekt. De woorden Tam en Hof duiden erop dat zij gekweekt werd, maar merkwaardigerwijs vermeldt hij dit niet. Ook niet dat zij vroeger gegeten werd, hoewel hij de geschriften van Dioscorides [ca. 40 - 90 na Christus] wel degelijk kende. Deze laatste noemde de plant Strychnos en schreef dat zij als salade gegeten werd. In de tijd van Dodonaeus was de plant reeds uit de hoven ontsnapt en wijd verspreid want, deelt hij mede, ‘Nascaye wast op veel verscheyden gewesten, niet alleen in de hoven, daer het den naem Tamme oft Hof-nascaye voert, en daer het dicwijls onder ander cruyden vermengt pleegt te groeyen, maer oock wel neffens de wegen, aen de canten van de velden ende bouwlanden, bij de hagen ende heggen, omtrent oude muren ende weegen, vervallen huysen ende puynachtige steenachtige oft rouwe gruysachtige plaetsen.’ Volgens Valerius Cordus en K. Gesner (zestiende eeuw) werd zij in die tijd nog aangeplant en als groente genuttigd. Hierbij valt op te merken dat, volgens ons, niet de giftige bessen werden gegeten maar alleen de bladeren." (H. Kleijn , Planten en hun naam, 1970) "Solanum: is afgeleid van het Latijnse solari = pijnstillen, kalmeren of tot bedaren brengen, vanwege de pijnstillende werking van enkele soorten van het geslacht. Nigrum: duidt op de zwarte kleur van de bessen. Zwarte nachtschade: de bes is zwart, daaraan heeft ze het eerste deel van haar naam te danken. Het woord nachtschade komt van het middeleeuwse woord nachtschaduwe. Vroeger dacht men dat de plant toverkracht had en nachtmerries verdreef." 
(F. Kok, Waarom brandnetel?, 2007) (Etymologiebank, dd. 23/02/2016)]

"In the seventeenth century the botanist to the Grand Duke of Tuscany, Paolo Boccone, a tireless traveller, noted that the women of Moravia 'in order to induce sleep in babies who cry in the cradle or in bed, place beside the baby a bunch of solanum hortense, upon which the baby quickly quiets down and falls asleep. The cause of this effect must be attributed to the narcotic effluvia, and also because the pores of the babies are susceptible and they are more capable of receiving the effect of these plant effluvia than adults. The belief that the emanations and effluvia of the volatile aromas and essences passed rapidly through the pores of the skin and were absorbed almost instantaneouslywas one of the commonplaces where learned knowledge and peasant doctrine coincided perfectly. From Albertus Magnus, who believed that the effluvia of opium, thorn-apple and crocus could be absorbed even at a distance, it passed to Ambroise Paré, who none the less took a critical position on this matter in De vulneribus sclopetorum, and to Fallopio, Fioravanti, Cardano (of the De subtilitate), and Robert Boyle, author of a singular Tentamen porologicum, who (as in another of his works, the Specificorum remediorum concordia cum corpuscolari philosophia) not only upheld the therapeutic benefit of wearing medical substances hung from the neck, but solemnly declared to have been cured
of a haemorrhage simply by holding in his hand moss taken from a human skull.
In this general faith in the simultaneous absorption through the skin's pores, the greases, oils, ointments, plasters and poultices occupied a privileged position in the transmission of pharmacological messages, both harmful and beneficial. [...]
Society of old was made up of a swarm of people, oiled, smeared, anointed and spiced, violently odorous and unbearably smelly, where everyone was in turn anointed and anointer, and where the sense of smell dominated heavily[...]."

"In this regard at least, Campanella's City of the Sun is not at all utopian, resembling rather a normal report on the customs of an ordinary European city:
'They eat what is most beneficial and suitable according to season ... The Solarians make great use of fragrances ... [they] chew some marjoram, parsley, or mint and rub it on their hands. The folk use incense ... they often wash their bodies with wine and aromatic oils ... they observe the stars, inspect herbs ... they use prayers, fragrances, head comforters, sour things, gaiety, and fatty broths sprinkled with flour. In preparing tasty dishes that are a delight they have no equals. They make great use of mace, honey, butter, and many aromatic herbs ... they know a secret, marvellous art by which they can renew their bodies painlessly every seven years.'"

Mandrake/Alruin (Mandragora Officinalis)

Mandrake/Alruin (Mandragora Officinalis)

["Mandrake/Alruin (Mandragora Officinalis)

(nachtschadefamilie): De alruinwortel bevat giftige alkaloïden (scopolamine, atropine, apoatropine, hyoscyamine, cuskhydrine, solandrine, mandragorine en andere hallucinogene tropaanalkaloïden). De plant werd vroeger als narcoticum en pijnstiller, en deels ook als hallucinogeen middel gebruikt, onder meer in heksenzalf." 

(Wikipedia, dd. 22/02/2016)]

Henbane/Bilzekruid (Hyoscyamus Niger)

Henbane/Bilzekruid (Hyoscyamus Niger)

["Henbane/Bilzekruid (Hyoscyamus Niger) (nachtschadefamilie): De gehele plant is zeer giftig. De belangrijkste gifstoffen zijn de zogenaamde tropane alkaloïden scopolamine, hyoscyamine, atropine. De vergiftigingsverschijnselen zijn een opgezwollen buik en hevige krampen. Hierop volgt eerst verlamming en ten slotte de dood.In de volksgeneeskunde werd deze narcotische (pijnverdovende) en hallucinaties opwekkende plant als krampoplossend middel en bij astma ingezet. De bladeren, en ook de gemakkelijker doseerbare zaden, werden voor hun roesopwekkend effect gerookt. Tot in de 17e eeuw werd bilzekruid gebruikt als smaakstof voor bier." 
(Wikipedia dd. 22/02/2016)]

(Black) Poppy (Papaver Somniferum)

(Black) Poppy (Papaver Somniferum)

["(Black) Poppy / Papaver (Papaver Somniferum) produces edible seeds and is also the source of the crude drug opium which contains powerful medicinal alkaloids such as morphine and has been used since ancient times as an analgesic and a source of narcotic, medicinal and recreational drugs." 
(Wikipedia, dd. 22/02/2016)

Poplar / Populier (Populus)

Poplar / Populier (Populus) 

["Poplar / Populier (Populus): De binnenbast van de (zwarte) populier kan gegeten worden. De bast kan gedroogd en verpoederd worden zodat het een meel wordt. Van dit meel kan een brood worden gebakken. Het is noodvoedsel. Galen of Galenos von Pergamon, een arts uit het oude Griekenland meldde reeds een medicinaal gebruik van de knoppen van de bloemen van de zwarte populier. Deze worden gebruikt ter pijnbestrijding. Ook vandaag de dag kunnen we de knoppen van de zwarte populier tegen komen in een pijnstillende balsem." 
(Mens en gezondheid, dd. 22/02/2016)] 

"In this aromatic world of sensitive skin and magnetic pores, in order to prevent nursing infants from falling victim to 'terrifying dreams', 'hideous dreams', and 'fantasies' that 'by inciting dreams disturb the sleep', the wet-nurse, for her part, had to maintain a strict diet, eating 'lettuce in broth or in boiled salad and poppyseeds: sedative substances that were transmitted to the infant along with the milk. And furthermore, every night the anointing ritual took place beside the cradle: the infant was smeared from one temple to the other with a poplar ointment [in which poplar buds were mixed with black poppy, mandrake and henbane], rancid oil and a little opium, and a bit of vinegar, spreading this on the nostrils as well. A more effective remedy', advised the Roman doctor Scipione Mercuri, who died in 1615, 'is to boil lettuce seed and white poppyseed, with a little saffron and vinegar, in the rancid oil, spreading this over the temples with a cloth. A small amount of white poppy syrup taken through the mouth will also help. '

Thus prepared and 'seasoned', the infant was entrusted to the dark arms of the night. The initiation into controlled dreaming and the artificial ease of opium-induced sleep began with swaddling clothes. From infancy to old age narcosis ruled supreme."
(Piero Camporesi, 'Introduction', Camporesi 1996, pp. 17-25)